Zadatek czy zaliczka

Zadatek czy zaliczka

O tym, czy kwota wpłacona przez nabywcę jest zadatkiem, czy zaliczką, zawsze decyduje wola stron zawierających umowę.

zadatekKwota wręczona drugiej stronie stanie się zadatkiem tylko wtedy, gdy zostanie to jasno określone (zapisane) w umowie – bez tego zaznaczenia będzie to zaliczka, podobnie jak w przypadku, gdy w umowie zostanie wprost zastrzeżone, że wpłacona kwota jest zaliczką na poczet zawartej umowy.

Zadatek
Ogólny sposób działania zadatku wynika z treści art. 394 § 1 kodeksu cywilnego, stanowiącego, że: „W braku odmiennego zastrzeżenia umownego albo zwyczaju zadatek dany przy zawarciu umowy ma to znaczenie, że w razie niewykonania umowy przez jedną ze stron druga strona może bez wyznaczenia terminu dodatkowego od umowy odstąpić i otrzymany zadatek zachować, a jeżeli sama go dała, może żądać sumy dwukrotnie wyższej”.
Zadatek jest czynnością prawną, polegającą nie tylko na umownym uzgodnieniu, ale także wręczeniu przez zobowiązanego wierzycielowi przedmiotu zadatku, czyli określonej kwoty pieniędzy lub rzeczy ruchomej. Ustawodawca przywiązuje wielką wagę do momentu wręczenia zadatku, wskazując, że ma to nastąpić „przy zawarciu umowy”.

Powstaje więc pytanie, czy dopuszczalne jest, aby kupujący wpłacił zadatek po zawarciu umowy, i czy dopuszczalny jest taki zapis w umowie. Ze względu na to, że w niektórych sytuacjach prawo nakłada na strony umowy obowiązek dokonywania rozliczeń w określonej formie, nie można traktować zapisu „przy zawarciu umowy” w sposób dosłowny, a dyspozytywna konstrukcja art. 394 § 1 kc wskazuje na możliwość wprowadzenia modyfikacji w stosunku do regulacji ustawowej. Ważne jest zatem tylko, żeby odpowiednie regulacje o sposobie i terminie zapłaty zadatku zostały zawarte w umowie.

Z ogólnych zasad funkcjonowania instytucji zadatku wynika, że znajduje on zastosowanie głównie w przypadku niewykonania umowy. Czy w takiej sytuacji można automatycznie żądać zwrotu zadatku, czy też niewykonanie musi być spowodowane przyczynami, za które strona ponosi odpowiedzialność? Z wykładni literalnej art. 394 § 1 kc wynika, że dla realizacji uprawnień wynikających z zadatku wystarczy sam fakt niewykonania umowy przez którąś ze stron, niezależnie od przyczyn. Taka interpretacja wydaje się również słuszna wobec faktu, że to od stron umowy zależy jej treść, a więc jeśli wolą stron byłoby określenie okoliczności i zdarzeń powodujących ograniczenie odpowiedzialności, powinny to w niej zawrzeć. Mimo przypisywanej zadatkowi funkcji odszkodowawczej trzeba wyraźnie podkreślić, że instytucja zadatku w żaden sposób nie ogranicza praw stron do dochodzenia odszkodowania na zasadach ogólnych. W uchwale z 25.06.2009 r., sygn. akt III CZP 39/09, Sąd Najwyższy stwierdza: „Zadatek ma przede wszystkim stymulować strony do wykonania zawartej umowy, natomiast odpowiedzialność za niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy stanowi prawną formę rekompensaty za szkody, jakie strona poniosła w razie, gdy umowa już została niewykonana lub wykonana nienależycie”.

Działanie zadatku podlega wyłączeniu jedynie w trzech przypadkach, wyspecyfikowanych w treści art. 394 § 3 kc, czyli wtedy gdy umowa uległa rozwiązaniu albo niewykonanie umowy było następstwem okoliczności, za które żadna ze stron nie odpowiada, bądź też niewykonanie było spowodowane okolicznościami, za które odpowiadają obie strony. Co dzieje się z zadatkiem w razie wykonania umowy, wynika jasno z treści art. 394 § 2 kc, w którym stwierdza się, że: „W razie wykonania umowy zadatek ulega zaliczeniu na poczet świadczenia strony, która go dała; jeżeli zaliczenie nie jest możliwe, zadatek ulega zwrotowi”.

Standardowa wysokość przedpłaty to około 40% wartości całego zamówienia, choć bywają transakcje, w których przedpłaty wynoszą i 100% tej wartości.

Zaliczka
Ustawodawca nie określił szczegółowo wzajemnych zobowiązań stron w przypadku zaliczki. O skutkach takiej formy przedpłaty wnioskować można na podstawie ogólnych przepisów o wykonywaniu umów wzajemnych. Obowiązki odstępującego od umowy wzajemnej określone są w art. 494 kc, w którym stwierdza się: „Strona, która odstępuje od umowy wzajemnej, obowiązana jest zwrócić drugiej stronie wszystko, co otrzymała od niej na mocy umowy; może żądać nie tylko zwrotu tego, co świadczyła, lecz również naprawienia szkody wynikłej z niewykonania zobowiązania”. Brak jest ustawowych wyjątków, które przewidywałyby sytuacje, w której strony mogą zatrzymać świadczenie drugiej strony.

Dochodzenie odszkodowań odbywa się na zasadach ogólnych wynikających z treści art. 471 kc, w którym stwierdza się, że: „Dłużnik obowiązany jest do naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, chyba że niewykonanie lub nienależyte wykonanie jest następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi”. Do zaliczki nie stosuje się wskazanych w art. 394 kc zasad dotyczących przepadku zadatku lub obowiązku jego zwrotu w podwójnej wysokości, a zatem zaliczka jest kwotą wpłaconą na poczet przyszłych należności i nie stanowi, jak zadatek, formy zabezpieczenia wykonania umowy, a jedynie część ceny.

Wysokość oraz sposób zapłaty zaliczki zależy wyłącznie od woli umawiających się stron. Spotykane i stosowane czasem w umowach postanowienia dotyczące przepadku wpłaconej przez konsumenta zaliczki w wypadku odstąpienia przez niego od umowy uznawane są za umowne klauzule niedozwolone.

Nabywca jest jeszcze bardziej chroniony, gdy zawiera umowę na odległość bądź poza siedzibą przedsiębiorstwa. Ma on prawo od niej odstąpić w ciągu 10 dni bez podawania przyczyn. Odstąpienie od umowy powoduje, że jest ona uważana za niezawartą, a konsument zostaje zwolniony ze wszystkich zobowiązań. Wszystko, co strony świadczyły, ulega zwrotowi w stanie niezmienionym (chyba że taka zmiana była konieczna w granicach zwykłego zarządu), a przedsiębiorca powinien po-świadczyć zwrot świadczenia na piśmie. Jeżeli nabywca dokonał jakichkolwiek przedpłat, należą się od nich odsetki ustawowe, liczone od daty dokonania przedpłaty.

Różnice między zaliczką a zadatkiem

Zaliczka Zadatek
Zaliczka jest zawsze ustaloną przez strony kwotą pieniężną. Zastrzeżenie zadatku w umowie staje się skuteczne dopiero z momentem wręczenia odpowiedniej sumy pieniężnej lub rzeczy.
Nic oprócz woli stron, wynikającej z umowy, nie reguluje wysokości oraz sposobu i terminu zapłaty zaliczki. Mimo zastrzeżenia zadatku w umowie, dającemu zadatek, który nie odstępuje od umowy mimo jej niewykonania przez jego kontrahenta, przysługuje uprawnienie do dochodzenia odszkodowania na zasadach ogólnych.
Zaliczka po zrealizowaniu umowy zostaje wliczona w cenę przedmiotu zamówienia. Jeśli umowa zostaje rozwiązana za zgodą obu stron, to zwracają one sobie wzajemne świadczenia, w tym także zadatek.
Rozwiązanie umowy zobowiązuje strony do zwrotu tego, co wcześniej wzajemnie sobie świadczyły, w tym także zaliczek. Jeśli umowa została wykonana prawidłowo, zadatek zostaje zaliczony na poczet ceny.
Jeśli od umowy odstępuje strona biorąca zaliczkę, jest ona zobowiązana do zwrotu pobranej zaliczki, a jeśli dający poniósł szkodę z tytułu odstąpienia od umowy przez biorącego, może dochodzić odszkodowania na zasadach ogólnych. Bez względu na przyczynę, jeśli umowa nie została wykonana, z uwagi na rezygnację strony, która zadatek dała, zadatek przepada na rzecz biorącego zadatek.
Jeśli od umowy odstępuje dający zaliczkę,
przysługuje mu prawo żądania jej zwrotu przez biorącego, a biorącemu przysługuje prawo uzyskania odszkodowania na zasadach ogólnych z tytułu odstąpienia od umowy przez dającego.
Bez względu na przyczynę, jeśli umowa nie została zrealizowana z przyczyn leżących po stronie biorącej zadatek, strona dająca zadatek może od umowy odstąpić i żądać zwrotu zadatku w podwójnej wysokości.
Oceń artykuł
4,00 / 2 głosów
Co sądzisz na ten temat
Zaloguj się i skomentuj pierwszy

Autor: Andrzej Błaszczyk

Opracowanie: Redakcja

Źródło: Profiokno.pl

Polecamy Ci również

Zobacz także